Duygusal yeme, fiziksel açlıktan değil; stres, üzüntü, kaygı veya can sıkıntısı gibi duygulardan kaynaklanan bir yeme davranışıdır. Bu davranış sık, yoğun ve kontrol kaybıyla süreklilik kazandığında ise duygusal yeme bozukluğu olarak ele alınan bir sorun haline gelir. Bir Amerikan Psikoloji Derneği araştırmasına göre yetişkinlerin ortalama %38’i, duygusal nedenlerden ötürü aşırı yemektedir. Bu davranışa depresyon, anksiyete ve stres eşlik edebilir. Süreklilik kazandığında psikolojik destekle ele alınması gerekir.
Duygusal Yeme Bozukluğu Nedir?
Duygusal yeme bozukluğu, bireyin fiziksel açlıktan bağımsız olarak stres, üzüntü veya kaygı gibi duyguları yatıştırmak için sık ve kontrolsüz biçimde yemeye yönelmesiyle tanımlanan bir davranış örüntüsüdür. Kişi, genellikle yüksek şekerli ve yağlı besinlere yönelir; yeme sonrasında çoğunlukla suçluluk ve rahatsızlık duygusu ortaya çıkar.
Duygusal yeme, yaşanan bir duygudan tetiklenen bir davranıştır ve herkeste zaman zaman görülebilir. Bir bireyin ara sıra duygusal nedenlerle yemesi, bir yeme bozukluğu tanısı alacağı anlamına gelmez. Bu davranış sıklaştığında, yoğunlaştığında ve kişinin iradesi üzerindeki kontrolünü zorladığında psikolojik yeme bozukluğu tablosuna dönüşür. Böyle bir noktada durum, klinik açıdan ele alınması gereken bir sorun olarak değerlendirilir.
Amerika Birleşik Devletleri’nde yapılan bir çalışmada yetişkinlerin %20,5’i sık duygusal yeme eğilimi bildirmiştir. Dolayısıyla bu davranış istisnai değildir, oldukça yaygın bir sorundur.
Duygusal Yeme Bozukluğu Neden Olur?
Duygusal yeme, beynin ödül sistemi, öğrenilmiş alışkanlıklar ve duygu düzenlemedeki sorunlar nedeniyle ortaya çıkar. Yüksek kalorili besinler kısa süreli bir rahatlama sağlar. Oluşan geçici rahatlama, davranışın zamanla pekişmesine ve otomatik bir başa çıkma yöntemine dönüşmesine yol açar.
Beynin Ödül Sistemi ve Geçici Rahatlama
Olumsuz bir duygu yaşandığında beyin hızlı bir teselli arar. Şekerli ve yağlı besinler, kısa süreliğine gerginliği azaltarak haz hissi yaratan hormonların salınımını tetikler. Rahatlama gerçek olsa da geçicidir, fakat altta yatan duyguyu çözmez.
Beyin, rahatlama sağlayan davranışı tekrarlamayı öğrenir. Böylece yiyeceğe uzanmak, giderek daha az fark edilen bir refleks haline gelir. Birçok kişi bu örüntüyü farkında olmadan sürdürür.
Öğrenilmiş Alışkanlıklar ve Duygusal Yeme Döngüsü
Duygular ve yiyecekler, zamanla birbiriyle ilişkili olmaya başlar. Stresli bir günün ardından atıştırma ya da üzgünken tatlıya yönelme davranışı tekrarlandıkça bir rutine dönüşür. Duygusal yemek yeme, bu şekilde öğrenilmiş bir tepki halini alır.
Bu süreç çoğu zaman bir döngü olarak işler. Kişi önce bir duygu hisseder, ardından yer, kısa süreli olarak rahatlar; sonra suçluluk ya da pişmanlık duyar. Olumsuz duygular yeni bir yeme isteğini besler ve döngü kendini yeniler.
Stres, Depresyon ve Anksiyetenin Rolü
Strese bağlı yeme bozukluğu, uzun süreli gerginliğin iştahı ve besin seçimini değiştirmesiyle ilişkilidir. Sürekli stres, yoğun enerji veren besinlere yönelimi artırabilir. Bazı bireylerde ise stres iştahı azaltır. Verilen tepki, kişiden kişiye değişir.
Depresyon ve anksiyete bozukluğu, duygusal yeme ile bağlantılıdır. Duyguları tanımakta ve düzenlemekte yaşanan zorluk, bu davranışın sürmesi konusunda önemli bir etkendir. Bu nedenle yemek yeme bozukluğu sorunun kökeni, duygu düzenleme becerileridir.
Duygusal Yeme Bozukluğu Belirtileri
Duygusal yeme bozukluğu belirtileri, ani ve yoğun bir yeme isteği, belirli rahatlatıcı besinlere yönelme ve tokken bile yemeye devam etme gibi işaretleri kapsar. Bu davranış çoğunlukla fiziksel açlık sinyallerinden bağımsız gelişir ve arkasında olumsuz bir duygu bulunur.
Psikolojik ve davranışsal düzeyde sık görülen duygusal yeme bozukluğu belirtileri şunlardır:
- Açlık hissi olmadan, bir duyguya tepki olarak yeme isteğinin ortaya çıkması
- Öfke, üzüntü, kaygı, can sıkıntısı hissedilen anlarında yiyeceğe yönelme
- Belirli besinlere (genellikle şekerli veya yağlı) karşı ani ve güçlü istek
- Planlanandan fazla yeme ve bu sırada kontrolün zayıfladığını hissetme
- Yeme sonrasında suçluluk, pişmanlık hissi ve kendini eleştirme
- Yiyeceği zor duygularla baş etmenin başlıca yolu haline getirme
Fiziksel düzeyde ise doyma noktasının fark edilmemesi ve rahatsız edici tokluğa rağmen yemeye devam etme davranışı görülebilir.
Duygusal Açlık ile Fiziksel Açlığı Ayırt Etmek
Davranışı yönetmek için ilk olarak duygusal ve fiziksel açlığı ayırt edebilmek gerekir. Fiziksel açlık kademeli olarak oluşur, birçok besinle giderilebilir ve doyunca sona erer. Duygusal açlık ise ani başlar, çoğunlukla belirli bir besin odaklıdır ve kolayca dinmez.
Bir başka fark, yemenin ardından gelen histir. Fiziksel açlık giderildiğinde kişi rahatlar. Duygusal açlığın ardından ise sıklıkla suçluluk veya tatminsizlik hissedilir. “Gerçekten aç mıyım, yoksa hissimi mi değiştirmek istiyorum?” sorusunu sormak, bu ayrımı yapmayı kolaylaştırır.
Duygusal Yeme ile Yeme Bozukluğu Arasındaki Farklar
Duygusal yeme ile yeme bozukluğu çoğu zaman karıştırılır. İkisi aynı çizgide yer alsa da yoğunlukları ve sonuçları farklıdır. Ara sıra yaşanan duygusal yeme davranışı, yaygın olarak görülen bir tepkidir. Sık, kontrol dışı ve sıkıntı veren yeme atakları ise yeme bozukluğuna işaret ediyor olabilir.
Aşırı yeme bozukluğu ise kısa sürede olağan dışı miktarda besinin kontrol kaybı hissiyle tüketilmesi olarak tanımlanan bir yeme bozukluğudur. Süreklilik kazanan duygusal yeme, zamanla bu soruna zemin hazırlayabilir. Bazı araştırmalara göre ömür boyu görülme sıklığı ortalama %1,9 civarındadır. Ayrıca aşırı yeme bozukluğu olan bireylerin yaklaşık %79‘unda, yaşam boyu en az bir psikiyatrik ek tanı görülür.
Aşağıdaki tabloda, gündelik düzeydeki duygusal yeme ile destek gerektiren yeme bozukluğu arasındaki farklar bulunmaktadır.
| Özellik | Gündelik Düzeyde Duygusal Yeme | Destek Gerektiren Yeme Bozukluğu |
|---|---|---|
| Sıklık | Ara sıra, belirli stresli anlarda | Haftada bir veya daha fazla, düzenli tekrar |
| Kontrol | Fazla yense de kontrol büyük ölçüde korunur | Yeme sırasında kontrol kaybı hissi |
| Yoğunluk | Hafif ve geçici | Günlük işlevi ve ruh halini etkileyen düzeyde |
| Süre | Kısa sürelidir, kendiliğinden azalır | Aylarca süren, yerleşmiş bir örüntü |
| Sonrasındaki duygular | Hafif rahatsızlık veya kısa süreli pişmanlık | Yoğun suçluluk, utanç veya umutsuzluk |
| İşlevsellik | Günlük yaşamı bozmaz | İş, ilişkiler ve öz saygıyı olumsuz etkiler |
Sağdaki sütundaki belirtilerin sürmesi, durumun bir uzman tarafından değerlendirilmesi gerektiğine dair önemli göstergelerdir. Örüntünün yerleşmesini önlemek için tedaviye erkenden başlanması gerekir.
Duygusal Yeme Bozukluğu Nasıl Geçer?
Duygusal yeme bozukluğu tedavisi, duyguları yiyecek dışındaki yöntemlerle düzenlemeyi öğrenmeye yöneliktir. Süreç boyunca tetikleyicilerin tanınması, duygu ile yeme arasındaki bağın çözülmesi ve daha işlevsel başa çıkma becerilerinin geliştirilmesi üzerine çalışılır. Tedavi sürecinin merkezinde psikoterapi yer alır.
Psikoterapi
Sürecin temelini psikoterapi yöntemleri oluşturur. Kişinin yeme davranışını tetikleyen düşünce ve duyguları fark etmesi ve bu bağı yeniden düzenlemesi sağlanır. Ek olarak yoğun duygularla ani yeme dürtüsü olmadan baş etme becerileri geliştirmek üzerine çalışmalar yapılabilir.
Duygu düzenleme becerileri konusunda yapılan çalışmalar, olumsuz duyguları bastırmak yerine tanımayı ve onlara sağlıklı biçimde yanıt vermeyi öğretmek üzerinedir. Bununla birlikte bilinçli farkındalık uygulamalarıyla yeme öncesinde bir duraklama yaratılarak otomatik tepkiyi kesme alışkanlıkları üzerinde durulabilir. Duygusal yeme bozukluğu tedavisi, davranışı bastırmaktansa altta yatan duygusal ihtiyacı anlamayı esas alır.
Tetikleyicileri Tanıma ve Duygu Günlüğü
Yeme bozukluğu tedavisi kapsamında bireyin kendi tetikleyicilerini bilmesi de sürecin bir parçası olarak ele alınabilir. Hangi durumların, düşüncelerin ve duyguların yemeye yol açtığını kaydetmek, örüntüyü görünür kılacaktır. Oluşturulan farkındalık, kişinin tepkilerini fark edip yeni ve daha işlevsel yanıtlar planlamasına yardımcı olur.
“Duygusal yeme bozukluğu nasıl tedavi edilir?” sorusunun yanıtı tek yöntemde saklı değildir. Örüntünün süresi, sıklığı ve eşlik eden durumlar, izlenecek yolu belirler. Bu nedenle sürecin bir uzman eşliğinde ve bireysel olarak planlanması gerekir.
Duyguların ağırlaştığı ve yiyeceğin başlıca başa çıkma yolu haline geldiği bir dönemden geçen bireyler için destek almak bir yenilgi değildir. Bu örüntüyü tek başına yönetmek zorlaştığında bir psikoloğa başvurmak, duygularla yeni ve daha sağlıklı bir ilişki kurmanın başlangıcı olabilir.
Duygusal Yeme Bozukluğu Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Duygusal yeme bozukluğu, bir yeme bozukluğu mudur?
Duygusal yeme herkeste görülebilen bir davranıştır. Sık, yoğun ve kontrol kaybıyla süreklilik kazandığında ise duygusal yeme bozukluğu olarak ele alınabilir. Bu ayrımı bir uzman değerlendirir.
Duygusal yeme için hangi uzmana başvurulmalıdır?
Duygu ile yeme arasındaki bağın çözülmesi psikoterapi sürecini gerektirir; bu alanda psikologlar çalışır. Eşlik eden depresyon ve anksiyete gibi sorunlar için ilaç değerlendirmesi yetkisi ise bir psikiyatriste aittir. İki sürecin birlikte yürütülmesi mümkündür.
Yeme bozukluğu nasıl geçer?
Süreç psikoterapiyle ilerler. Kişinin yeme davranışını tetikleyen düşünce ve duyguları fark etmesi sağlanır ve bu bağ yeniden düzenlenir. Yoğun duygularla ani yeme dürtüsü olmadan baş etme becerileri geliştirilir. Buradaki asıl amaç, altta yatan duygusal ihtiyacı anlamaktır.
Duygusal yeme atakları kilo alımına neden olur mu?
Sık tekrarlayan duygusal yeme, enerji bakımından yoğun besinlerin fazla tüketimiyle ilişkilenebilir ve zamanla kilo değişimine yol açabilir. Ancak bu ilişki kişiden kişiye değişir. Sürecin odağı yalnızca kilo olmamalıdır, duyguların sağlıklı biçimde düzenlenmesi hedeflenmelidir.
